To jest dobry artykuł

ORP Orzeł (1985)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy okrętu z przełomu XX i XXI wieku. Zobacz też: artykuły o innych okrętach o tej nazwie.
ORP „Orzeł” (291)
Ilustracja
Klasa okręt podwodny
Projekt 877E
Oznaczenie NATO Kilo
Historia
Stocznia Krasnoje Sormowo
Położenie stępki 29 września 1984
Wodowanie 7 czerwca 1985
 Marynarka Wojenna
Wejście do służby 29 kwietnia 1986
Los okrętu w remoncie od 2014 roku[1]
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność
• na powierzchni
• w zanurzeniu

2460 ton
3180 ton
Długość 72,6 metra
Szerokość 9,9 metra
Zanurzenie testowe 250 m
Zanurzenie maksymalne 300 m[2]
Napęd
2 generatory elektryczne 1700 KM
silnik elektryczny 5500 KM
1 wał napędowy i śruba.
silniki dodatkowe:
    elektryczny PG-142 (150 KM)
    2 x manewrowy PG-168 (102 KM)
Prędkość
• na powierzchni
• w zanurzeniu

12 węzłów
17 węzłów
Zasięg 6000 Mm przy prędkości 8 węzłów
Sensory
Radar: MRK-50 Tobol (kod NATO Snoop Tray-2)
Sonary:
MGK-400 Rubikon (kod NATO Shark Gill)
MG-519 Arfa HF (kod NATO Mouse Roar)
MG-533
MG-512
• anteny kadłubowe MG-53 LF
EW: MRP-25 Ankier
Uzbrojenie
• 18 torped TEST-71ME i 53-65KE
• do 24 min MDT
Wyrzutnie torpedowe torpedowe: 6 × 533 mm
Załoga 60 osób

ORP Orzeł (291)okręt podwodny trzeciej generacji, projektu 877E (NATO: Kilo) (ale też Варшавянка) Marynarki Wojennej, zaprojektowany w radzieckim biurze konstrukcyjnym CKB-18 zbudowany w stoczni Krasnoje Sormowo w Gorki. Był okrętem przeznaczonym, w latach 80-tych, przede wszystkim do zwalczania okrętów podwodnych, z wysokimi zdolnościami do przeprowadzania patroli bojowych oraz rozpoznania.

Jest najstarszym, pozostającym w służbie, okrętem tego typu ma świecie [1] i najmłodszym okrętem podwodnym Marynarki Wojennej.

Od 2014 roku jest remontowany[3] a dodatkowo w 2017 roku doszło do pożaru na jednostce[4], w wyniku którego zalane zostało wnętrze i uszkodzone wyposażenie okrętu[5].

Jako przedstawiciel typu projektu 877E, należy do rodziny pierwszych radzieckich okrętów podwodnych z napędem konwencjonalnym, w których zastosowano kroplowy kształt kadłuba analogiczny jak w okręcie USS Albacore (AGSS-569).

Stępkę pod budowę okrętu położono 29 września 1984 roku, a zwodowano go 7 czerwca 1985 roku. 29 kwietnia 1986 roku w Rydze na terenie Łotewskiej SRR nastąpiło podniesienie bandery wojennej, zaś 13 czerwca 1986 roku okręt przypłynął do Portu Wojennego Gdynia, gdzie 21 czerwca tego samego roku przeszedł uroczysty chrzest i nadano mu numer burtowy 291. Okręt wszedł w skład dywizjonu Okrętów Podwodnych 3 Flotylli Okrętów w Gdyni, w ramach którego prowadził działalność operacyjną. ORP „Orzeł” (291) jest dziewiętnastym okrętem podwodnym w historii MW, trzecim noszącym nazwę „Orzeł”.

Kupno okrętu[edytuj | edytuj kod]

Pod koniec lat 70 XX w. na wyposażeniu MW pozostawały mocno przestarzałe, określane w kodzie NATO jako typ Whiskey, okręty podwodne projektu 613 – wywodzące swą konstrukcję z opracowanych jeszcze w III Rzeszy U-Bootów typu XXI[6][7]. Technologiczna przestarzałość oraz postępujący proces zużycia tych okrętów, powodował konieczność pilnego zastąpienia ich nowymi i nowoczesnymi jednostkami podwodnymi, zdolnymi do prowadzenia operacji morskich na obszarze Bałtyku, a także na innych akwenach morskich stanowiących obszar zainteresowania państw Układu Warszawskiego. W tej sytuacji władze Polskiej RL podjęły decyzję o zastąpieniu tych okrętów czterema nowymi jednostkami. W Związku Radzieckim tymczasem, w roku 1975, w biurze konstrukcyjnym Rubin (wcześniej CKB-18) podjęte zostały prace nad opracowaniem nowej generacji okrętów podwodnych z napędem konwencjonalnym. W efekcie pod kierunkiem Jurija Kormilicina powstał projekt okrętów podwodnych o konstrukcji dwukadłubowej, w którym po raz pierwszy w radzieckich okrętach o napędzie konwencjonalnym zastosowano opracowany w amerykańskim programie badawczym „albacore” na początku lat 50 XX w., kroplowy kształt kadłuba[8]. Wariant okrętów projektu 877, które w nomenklaturze NATO otrzymały oznaczenie Kilo (w radzieckiej zaś Warszawianka), od swego zarania był przeznaczony na wyposażenie sił morskich Układu Warszawskiego oraz innych państw[9]. Okręty te zostały skonstruowane specjalnie do prowadzenia działań przeciwpodwodnych[8]. Wyposażone więc zostały w zestaw czułych sensorów, zastosowano też w nich szereg rozwiązań technicznych zmierzających do redukcji sygnatury akustycznej oraz magnetycznej. Te relatywnie duże okręty podwodne okazały się dużym sukcesem, stając się jednymi z najcichszych radzieckich okrętów podwodnych swoich czasów[8]. Zawdzięczały to między innymi zastosowaniu powłoki anechoicznej, a także izolacji dźwiękowej oraz antywibracyjnej maszyn i urządzeń pokładowych. Układ napędowy jest typu diesel-elektrycznego, z jednym wałem napędowym i jedną śrubą. Generatory elektryczne sprzężone z silnikami wysokoprężnymi wytwarzają energię elektryczną, która zasila pojedynczy silnik elektryczny w trakcie pływania na powierzchni lub przy użyciu chrap. Energia elektryczna ładuje także akumulatory, które zasilają siłownię w trakcie pływania podwodnego[8]. W ten sposób okręt podwodny typu Kilo napędzany jest za pomocą cichego silnika elektrycznego zarówno w zanurzeniu, jak i na powierzchni morza. 12 września 1980 roku zwodowany został B-248 – okręt prototypowy tego typu, który do służby w WMF SSSR wszedł 3 miesiące później[2], dając początek budowie całej serii okrętów tego typu i jego pochodnych.

Charakterystyczny symbol orła na kiosku okrętu

Na początku lat 80 XX w. przystąpiono do wycofywania okrętów podwodnych projektu 613. Pod koniec 1983 roku wycofano ORP „Orzeł” (292), a pod koniec 1985 roku ORP „Kondor” (294). 29 września 1984 roku położono zaś stępkę pod okręt oznaczony tymczasowo jako B-351, który został zwodowany 7 czerwca 1985 roku[2]. W tym samym czasie w Rydze rozpoczęło się szkolenie załogi nowego okrętu. Jednostki, która po raz pierwszy w historii wzajemnych relacji polsko-radzieckich nie miała być okrętem używanym wcześniej przez siły morskie ZSRR, lecz całkowicie nową jednostką[10]. Tam też, w stolicy Łotewskiej SRR, 29 kwietnia 1986 roku miało miejsce podniesienie polskiej bandery wojennej na zakupionym od ZSRR B-351 – nowym polskim okręcie projektu 877E, który z polską załogą 13 czerwca 1986 roku wpłynął do Portu Wojennego w Gdyni. 21 czerwca 1986 roku odbył się uroczysty chrzest okrętu, podczas którego jednostka otrzymała miano ORP „Orzeł” oraz numer burtowy 291, zaś matką chrzestną została Irena Załoga. Okręt, którego dowództwo otrzymał kmdr ppor. Marek Ćwiklak, wszedł w skład dywizjonu Okrętów Podwodnych 3 Flotylli Okrętów w Gdyni. „Orzeł” miał być pierwszym z czterech nowych okrętów, które miały być zakupione w ZSRR, jednakże bardzo zła sytuacja gospodarcza Polski w połowie lat osiemdziesiątych zniweczyła plany zakupu kolejnych jednostek, toteż okręt z numerem burtowym 291 pozostał jedynym okrętem tego typu, jaki otrzymała MW[10].

Charakterystyka techniczna[edytuj | edytuj kod]

„Orzeł” wyposażony jest w sześć wyrzutni torpedowych kalibru 533 mm oraz zaawansowaną instalację sonaru. Dwie z tych wyrzutni przystosowane są do odpalania torped sterowanych przewodowo. Zautomatyzowany system zapewnia dużą szybkostrzelność wynikającą z krótkiego czasu przeładowania wyrzutni po wstrzeleniu pierwszej salwy torped. Pierwsza salwa może zostać wystrzelona w ciągu dwóch minut, druga w pięć minut później[9]. Podstawową amunicją okrętu jest 18 torped: 6 TEST-71ME i 12 53-65KE[11]. TEST-71ME jest przeznaczoną do zwalczania okrętów podwodnych elektryczną torpedą ciężką o zasięgu 20 000 metrów, kierowaną przewodowo, z samonaprowadzającą się aktywną głowicą akustyczną, zdolną do wykrycia okrętu podwodnego z odległości 800 metrów[12]. Torpedy te umieszczone są w szczelnie zamkniętych kontenerach wypełnionych azotem. Ich konstrukcja składa się z akustycznego układu naprowadzania, zapalnika zbliżeniowego oraz dwóch kontaktowych, głowicy bojowej, akumulatora jednorazowego użytku, elektronicznej jednostki obliczeniowej oraz układu kontroli, a także układu zdalnej kontroli. Torpeda 53-65KE, o zasięgu 19 000 metrów, jest samonaprowadzającą się torpedą o napędzie tlenowym przeznaczoną do zwalczania okrętów nawodnych. Została w tym celu wyposażona w aktywny akustyczny system sonarowy zapewniający także pionową detekcję kilwateru jednostki stanowiącej cel, utrudniając tym samym wykrycie jej samej oraz zapewniając uchwycenie celu[13]. W przeciwieństwie do jednostek projektu 877 produkowanych dla Związku Radzieckiego, jak wszystkie jednostki eksportowe z wyjątkiem okrętów dla Indii, „Orzeł” nie ma możliwości wystrzeliwania przeciwokrętowych pocisków manewrujących i pozostałych tego typu, więc nie ma możliwości atakowania za ich pomocą celów morskich ani lądowych[9]. Polska zakupiła do 1989 roku jedynie 21 torped 53-65KE i 12 TEST-71ME[11]. Okręt może używać także starszych torped elektrycznych do zwalczania okrętów podwodnych SET-53M[11].

W tylnej części struktury kiosku znajduje się przestrzeń przewidziana dla żołnierza (marynarza) z naramienną wyrzutnią przeciwlotniczego zestawu rakietowego krótkiego zasięgu (MANPADS) 9K34 Strzała 3 lub 9K38 Igła, w czasie przebywania okrętu na powierzchni[14]. Sposób naprowadzania tych pocisków (na podczerwień) umożliwia ich użycie wyłącznie defensywne - w stosunku do odlatujących samolotów - czyli po wykonanym ataku, z prawdopodobieństwem trafienia celu 0,30-0,48 redukowanym do wartości 0,24 po użyciu wabików[15].

Układ zarządzania walką stanowi system oznaczony jako Murena bądź też MWU-110EM z dwiema konsolami operatorskimi pozwalającymi na jednoczesne przeprowadzenie dwóch ataków oraz manualne śledzenie trzech innych celów[16].

Przedział torpedowy. Widoczne wewnętrzne pokrywy wyrzutni, po prawej stronie podajnik automatycznego urządzenia przeładowującego.
„Orzeł” przy pirsie w Gdyni. Widoczna para zewnętrznych pokryw wyrzutni torpedowych.

Podobnie jak w przypadku wcześniejszych typów radzieckich okrętów podwodnych, „Orzeł” został zbudowany w układzie dwukadłubowym, w którym stery głębokości zostały zainstalowane w dziobowej części kadłuba. Jak wiele radzieckich okrętów, jednostka ta otrzymała dużą rezerwę wyporu hydrostatycznego wynoszącą aż 32%, co zwiększa zdolność do utrzymania się okrętu na powierzchni, nawet przy zalaniu jednego z sześciu przedziałów okrętu oraz przylegającego zbiornika balastowego[9]. Był okrętem zaprojektowanym przede wszystkim jako platforma zwalczania okrętów podwodnych z wysokimi zdolnościami do przeprowadzania patroli bojowych oraz rozpoznania (w latach 70 i 80-tych). Jako przedstawiciel Projektu 877E, należy do rodziny pierwszych radzieckich okrętów podwodnych z napędem konwencjonalnym, w których zastosowano kroplowy kształt kadłuba typu "albacore" na wzór USS Albacore (AGSS-569)[9]. W konstrukcji zwrócono też szczególną uwagę na jego wyciszenie poprzez umieszczenie maszynowni okrętu na specjalnej „tratwie” w celu redukcji hałasu wywoływanego jej drganiami, eliminację otworów zalewowych na kadłubie, umieszczenie sterów głębokości dalej w kierunku rufy oraz obłożenie kadłuba powłoką anechoiczną. Projekt tego okrętu oraz wybór użytych do jego budowy materiałów, wpłynął także na obniżenie jego sygnatury magnetycznej, co utrudniało, w tym okresie wykrycie tego okrętu za pomocą detektorów anomalii magnetycznych (sensorów MAD) oraz zmniejszał ryzyko zniszczenia za pomocą min magnetycznych[9]. Istotną cechą niektórych wersji tego projektu, był stosunkowo wysoki poziom automatyzacji zarówno samego okrętu, jak i układu kontroli ognia w celu redukcji liczby członków załogi, jak i zwiększenia poziomu bezpieczeństwa[9].

Z braku jednak polskich danych na temat posiadanej przez Marynarkę Wojenną wersji okrętu, trudno jest jednoznacznie stwierdzić, na ile zautomatyzowana jest obsługa „Orła”. Zarówno rosyjskie jak i zagraniczne źródła komplementują jednostki typu Kilo, jednakże jeden z brytyjskich oficerów – dowódca brytyjskiej jednostki typu Upholder, który miał możliwość wejścia pod pokład Kilo, stwierdził, że obydwa typy jednostek wyglądają niemal identycznie. Po rozmowie z członkami załóg powiedział że obydwa okręty mają podobną charakterystykę w zakresie pływania, jednakże izolacja przeciwszumowa i przeciwstrząsowa rosyjskich okrętów budzą wątpliwości[9]. Kilo zapewnia też mniejszy komfort załogi, zwłaszcza w zakresie odpoczynku po wachcie[9]. Według relacji Jonathana Powersa, wyposażenie pomieszczenia kontroli okrętu jest prymitywne i uzależnione od ręcznej obsługi wszystkich systemów[9]. Systemy zdalnej obsługi zastosowane są jedynie w układach awaryjnych[9]. Co interesujące, jeden z oficerów rosyjskich, który odwiedził jednostkę ’’Upholder’’, określił ją jako zbyt delikatną i zbyt narażoną na awarie z powodu zbytniego zautomatyzowania[9]. Pewnym usprawiedliwieniem jednostek Kilo w świetle oceny brytyjskiego dowódcy jest fakt, że jednostki te były oryginalnie zamierzone dla flot państw Układu Warszawskiego[9]. Taka konstatacja na temat jednego z przedstawicieli tego projektu, przy braku jawnych źródeł polskich, powoduje wątpliwości co do stopnia automatyzacji polskiej jednostki tego typu.

„Orzeł” wyposażony jest zestaw elektroniczny, w skład którego wchodzą radar nawigacyjno-poszukiwawczy MRK-50 Tobol, aktywno-pasywny sonar MGK-400 Rubikon z antenami kadłubowymi MG-53, aktywny sonar klasyfikacji i unikania min MG-519 Arfa, sonar pomiaru prędkości dźwięku MG-533 oraz urządzenie wykrywające kawitację własną okrętu MG-512. W zakresie urządzeń walki elektronicznej ORP „Orzeł” dysponuje urządzeniem przechwytującym (radionamiernikiem) MRP-25 Ankier typu 6701E Iwa[16].

Centrala (stanowisko dowodzenia)

Układ napędowy okrętu stanowią 2 generatory elektryczne Diesla typu 4DŁ42MCh o mocy 1250 kW (1700 KM), które zapewniają energię do ładowania akumulatorów, z których czerpie energię jeden silnik elektryczny PG-141 o mocy 4050 kW, zaś pędnik stanowi jedna sześciołopatowa śruba. Zestaw uzupełnia owinięty wokół wału napędowego wolnoobrotowy silnik elektryczny PG-142 (o mocy 130 shp, 150 KM) oraz dwa wolnoobrotowe silniki manewrowe z dyszą Korta PG-168 (204 shp, 102 KM) stosowane do prędkości 3 węzłów[16]. Energię dla silnika elektrycznego zapewniają dwie baterie akumulatorowe typu 446 ze 120 ogniwami każda (9700 kWh) o łącznej wadze 446 ton. Układ ten przy maksymalnym zapasie paliwa wynoszącym 172 tony, zapewnia okrętowi zasięg 6000 mil morskich w zanurzeniu z użyciem chrap przy prędkości 7 węzłów oraz 400 mil w pełnym zanurzeniu przy prędkości 3 węzłów[16]. W latach 1999-2000 okręt przeszedł modernizację układu łączności i wymiany danych, w celu dostosowania go do standardów NATO.

Służba operacyjna[edytuj | edytuj kod]

Pierwszym dowódcą „Orła” po oficjalnym podniesieniu polskiej bandery był kmdr por. Marek Ćwiklak. W składzie 3. Flotylli Okrętów, jednostka odbyła rejs na Morze Północne i za koło podbiegunowe, z którego powróciła 13 listopada 1987 roku[17]. 18 listopada 1992 roku – ORP „Orzeł” pod dowództwem kmdra ppor. Stanisława Kani – został uznany za najlepszy okręt bojowy MW[18].

Pozostałymi dowódcami jednostki byli do tej pory: kmdr por. Gerard Marek, kmdr por. Zbigniew Tlałka, kmdr por. Andrzej Ogrodnik, kmdr por. Mariusz Pelc i kmdr por. Roman Gęzikiewicz[19].

W kwietniu 1997 roku, wraz z ORP „Kaszub” „Orzeł” wziął udział w polsko-holenderskich ćwiczeniach ZOP, w czerwcu zaś tego samego roku w manewrach morskich BALTOPS '97, od 21 listopada do 4 grudnia brał udział w operacji Baltic Porpoise w akwenie Rynny Słupskiej i Głębi Gdańskiej. W operacji tej wzięły udział także okręty podwodne DaniiTumleren” i francuskiOuessant”, a także niemieckie U-16 oraz okręt baza „Meersburg” i polski okręt ratowniczy ORP „Lech”[20]. W pierwszej połowie roku 1998, „Orzeł” wziął udział w ćwiczeniach Rekin '98, będących największymi w tym roku ćwiczeniami operacyjnymi w działaniach obronnych, z udziałem lotnictwa morskiego i jednostek brzegowych marynarki wojennej, w których uczestniczyło ogółem ponad 5000 marynarzy[21]. Między 8 a 19 czerwca 1998 roku ORP „Orzeł” wziął udział w manewrach morskich BALTOPS '98, 5 dni później zaś rozpoczął trwające do 25 czerwca ćwiczenia PASSEX '98, w których udział brał także brytyjski lotniskowiec HMS „Invincible”[22]. „Orzeł” służył w tych ćwiczeniach jako cel dla pokładowych brytyjskich sił ZOP oraz polskiego zespołu zwalczania okrętów podwodnych. 1 września 1998 roku „Orzeł” wyszedł w rejs specjalny po Bałtyku szlakiem, jakim płynęła we wrześniu 1939 roku pierwsza jednostka o tej nazwie. Od 6 do 20 listopada tego samego roku okręt brał udział w ćwiczeniach Baltic Porpoise '98 w wodach cieśniny Skagerrak oraz północnej części Kattegat, w których obok okrętów z Polski, brały udział także jednostki z Niemiec i Danii[23].

W drugiej połowie 2013 roku jednostka odbyła remont (m.in. zbiorników balastowych 1 i 11), a od połowy 2014 roku remont związany z całkowitą wymianą baterii akumulatorowych[24]. Okręt jest remontowany od czerwca 2014 roku. Prace zaplanowano na 9 miesięcy, jednak przeciągnęły się z powodu poszerzania ich zakresu oraz opóźnień spowodowanych tym, że okręt uległ uszkodzeniu w trakcie wyciągania z doku[25]. Dodatkowe uszkodzenia spowodowały konieczność kolejnych prac remontowych.

27 września 2017 roku doszło do pożaru na jednostce[4], w wyniku którego zalane zostało wnętrze i uszkodzone wyposażenie okrętu[26].

Inne okręty podwodne o tej nazwie[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. ORP Orzeł w ciągłych naprawach. Problem Marynarki Wojennej, wiadomosci.gazeta.pl [dostęp 2018-10-19] (pol.).
  2. a b c Large submarines: Project 877 (ang.). Russian-Ships.info. [dostęp 2012-02-19].
  3. ORP Orzeł w ciągłych naprawach. Problem Marynarki Wojennej, wiadomosci.gazeta.pl [dostęp 2018-10-19] (pol.).
  4. a b Jeden z ostatnich groźnych okrętów się zapalił. Wypadek na ORP Orzeł (pol.). W: TVN24 [on-line]. TVN SA, 2017-10-26. [dostęp 2017-10-29].
  5. Paweł Wojciechowski Pożar na okręcie podwodnym. Marynarka Wojenna straciła najmłodszą sprawną jednostkę?
  6. Norman Friedman, James L. Christley: U.S. Submarines Since 1945.
  7. Polmar 2003 ↓, s. 24.
  8. a b c d Paul E. Fontenoy: Submarines: An Illustrated History of Their Impact, s. 358-359.
  9. a b c d e f g h i j k l m Polmar 2003 ↓, s. 214-219
  10. a b Jarosław Ciślak: ORP Orzeł III (pol.). mdk2.lublin.pl/. [dostęp 2012-02-18].
  11. a b c Robert Rochowicz. Torpedy polskich okrętów podwodnych. „Morze”. Nr 9/2017 (24), s. 17-18, 2017. Zespół Badań i Analiz Militarnych. ISSN 2543-5469. 
  12. Torpedoes of Russia/USSR Post-World War II (ang.). navweaps.com. [dostęp 2019-01-31].
  13. „53-65K” long-range oxygen homing torpedo (ang.). cakra401.blogspot.com. [dostęp 2012-02-22].
  14. Polmar 2003 ↓, s. 302.
  15. "Игла-1" и "Игла" / Оружие современной пехоты. Иллюстрированный справочник Часть II, www.nnre.ru [dostęp 2017-07-04] [zarchiwizowane z adresu 2017-07-09].
  16. a b c d Eric Wertheim: Naval Institute Guide to Combat Fleets of the World, s. 560.
  17. ORP Orzeł. Dzieje okrętu oraz skrót dokonań jego następców. Część II. (pol.). Symbolika Marynarki Wojennej. [dostęp 2012-02-23].
  18. Józef Wąsiewski: ORP Orzeł. Dzieje okrętu oraz skrót dokonań jego następców. Część III. (pol.). Symbika Marynarki Wojennej. [dostęp 2012-02-23].
  19. 30 lat ORP Orzeł (pol.). gospodarkamorska.p, 29 kwietnia 2016. [dostęp 2019-01-31].
  20. Serafin 2008 ↓, s. 197-206.
  21. Serafin 2008 ↓, s. 212-213.
  22. Brytyjski lotniskowiec HMS „Invivible” w Gdyni (pol.). [dostęp 2012-02-28].
  23. Serafin 2008 ↓, s. 219.
  24. ORP Orzeł do naprawy. [dostęp 2016-01-02].
  25. Maksymilian Dura, ORP „Orzeł”: Nieprzerwany remont zamiast służby operacyjnej, Defence24.pl, 19 września 2016 [dostęp 2017-10-29] [zarchiwizowane z adresu 2017-10-30] (pol.).
  26. Paweł Wojciechowski Pożar na okręcie podwodnym. Marynarka Wojenna straciła najmłodszą sprawną jednostkę?

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]