Powiat (Polska)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy powiatów w prawie polskim. Zobacz też: Powiaty w innych państwach.
Aktualna mapa powiatów w Polsce

Powiat – jednostka samorządu terytorialnego i podziału administracyjnego II stopnia w Polsce. Jednostką nadrzędną jest województwo, podrzędną gmina. Ich funkcjonowanie reguluje ustawa z dnia 5 czerwca 1998 roku o samorządzie powiatowym (Dz.U. z 2019 r. poz. 511).

Potocznie stosuje się często terminy powiat ziemski i powiat grodzki. Rozróżnienie takie nie znajduje jednak podstaw w ustawie o samorządzie powiatowym. Bardziej poprawne jest mówienie o powiatach, czyli jednostkach samorządu obejmujących kilka gmin i posiadających własne organy, omówione w ustawie, oraz o miastach na prawach powiatu, w których organy samorządu gminnego mają również zadania i kompetencje samorządu powiatowego (niemniej miasta na prawach powiatu nawet w niektórych aktach prawnych nazywane są powiatami).

W Polsce jest 314 powiatów oraz 66 miast na prawach powiatu.

Powiaty w ujęciu historycznym[edytuj | edytuj kod]

Po raz pierwszy powiaty w Polsce wprowadzono w drugiej połowie XIV wieku. Przejęły one część funkcji ograniczanej wówczas sieci kasztelanii. W systemie podziału terytorialnego kraju pojawiła się jednostka administracyjna większa od kasztelanii, zwana po łacinie districtus (dystrykt) i uwzględniana w tytulaturzu książęcym.

W końcu XIV w. funkcjonował już nowy system podziału terytorialnego, opierający się na ustroju sądowo-ziemskim. Jego podstawą była ziemia, składająca się z 2–3 powiatów sądowych. Należy sądzić, że ziemie powstały w wyniku podziału dystryktów. Dla każdej z ziem ustanowiono delegowany sąd książęcy, złożony z sędziego i podsędków oraz lokalnych urzędników. Sądy ziemskie nie miały stałych siedzib, ale dokonywały objazdów całego terytorium, zatrzymując się na pewien czas w znaczniejszych ośrodkach. Okolice tych ośrodków, przeważnie miejskich, wraz z mieszkańcami podległymi jurysdykcji sądów ziemskich utworzyły powiaty.

Termin „powiat” wywodzi się od „dnia wietnego” czyli „wiecu”, zgromadzenia sądowego o z góry wyznaczonym terminie.

Oddzielny, dla każdej z ziem, zarząd majątkiem władcy spoczywał w rękach specjalnych rządców (łac. procuratores), zwanych od połowy XV wieku starostami. Starostowie posiadali rozległą władzę administracyjno-sądową; sądzili wszystkich, którzy dopuścili się przestępstw zagrażających spokojowi publicznemu. Do starosty należała również piecza nad wykonywaniem wyroków sądowych oraz ogólny nadzór nad aparatem skarbowym. Siedzibą starosty była początkowo stolica ziemi. W późniejszych czasach starostami nazywano także dzierżawców królewszczyzn (tzw. starostowie niegrodowi). Patrz też: urzędy ziemskie.

W późniejszym okresie powiaty istniały w dwujęzycznym Wielkim Księstwie Poznańskim, jako odpowiednik niemieckiego Kreis. W zaborze rosyjskim odpowiednikiem powiatów były ujezdy. W Galicji jednostkami administracyjnymi były dystrykty, a od 1867 – powiaty. Spis powiatów na ziemiach polskich pod zaborami można znaleźć w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. Powiaty funkcjonowały w okresie II Rzeczypospolitej, a później w PRL do 1975, kiedy to zlikwidowano duże województwa podzielone na powiaty, wprowadzając w ich miejsce 49 mniejszych województw. Podział na powiaty przywróciła reforma administracyjna, która weszła w życie 1 stycznia 1999.

Regulacja prawna[edytuj | edytuj kod]

Status powiatu w Polsce reguluje ustawa z dnia 5 czerwca 1998 roku o samorządzie powiatowym (Dz.U. z 2019 r. poz. 511).

Wspólnota samorządowa w powiecie[edytuj | edytuj kod]

Powiat jest tworzony przez lokalną wspólnotę samorządową i odpowiednie terytorium[1]. Lokalna wspólnota samorządowa stanowi składnik ludzki, a terytorium – składnik rzeczowy powiatu. Wspólnota lokalna to samoistny, niezależny od państwa byt, przede wszystkim taki, który jest podmiotem pierwotnym wobec państwa i jego struktury administracyjnej. Istnieją trzy grupy poglądów dotyczących rozumienia tego pojęcia:

  • I grupa: na gruncie prawnym poza użyciem terminu „lokalna wspólnota samorządowa” nie nadano mu żadnej treści i nie rozwinięto go w przepisach ustaw[2],
  • II grupa: „lokalna wspólnota samorządowa” to termin socjologiczny i nie należy koncentrować na nim szczególnej uwagi, ponieważ uważana jest ona w tej nauce jako zbiorowość posiadająca wspólne terytorium, interakcje społeczne oraz oparta jest na silnych więziach emocjonalnych, co nie odgrywa znacznej roli w rozumowaniu  pojęcia lokalnej wspólnoty samorządowej[3],
  • III grupa wskazuje na materialnoprawny aspekt pojęcia „lokalnej wspólnoty samorządowej”. Jest ona podmiotem administracji publicznej i nie stanowi tylko sumy mieszkańców powiatu, lecz również system wspólnych wartości i celów znajdujących swój wyraz w zadaniach wspólnoty i rozwijanych w ustawach szczególnych.

Do właściwego zrozumienia pojęcia lokalnej wspólnoty samorządowej należy uwzględnić termin „mieszkańca powiatu” (członka powiatowej wspólnoty), który może być rozpatrywany w dwóch ujęciach:

  • materialnoprawnym – wszyscy ludzie zamieszkujący stale dany obszar (terytorium powiatu). Do oceny stałego zamieszkania nie stosuje się przepisu art. 25 kodeksu cywilnego[4], ponieważ trudno jest zakwalifikować niepełnoletnich czy też pozbawionych zdolności do czynności prawnych do grupy osób mogących mieć zamiar stałego pobytu;
  • ustrojowo-politycznym – podmiot praw i obowiązków z zakresu prawa administracyjnego, mający zdolność zarządzania sprawami publicznymi o charakterze lokalnym, ale również podmiot odpowiedzialny za realizację zadań publicznych.

Zakres działania i zadania powiatu[edytuj | edytuj kod]

Powiat wykonuje określone ustawami zadania publiczne o charakterze ponadgminnym w zakresie:

  1. edukacji publicznej
  2. promocji i ochrony zdrowia
  3. pomocy społecznej
  4. wspieranie rodziny i systemu pieczy zastępczej
  5. polityki prorodzinnej
  6. wspierania osób niepełnosprawnych,
  7. transportu zbiorowego i dróg publicznych,
  8. kultury oraz ochrony zabytków i opieki nad zabytkami,
  9. kultury fizycznej i turystyki,
  10. geodezji, kartografii i katastru,
  11. gospodarki nieruchomościami,
  12. administracji architektoniczno-budowlanej,
  13. gospodarki wodnej,
  14. ochrony środowiska i przyrody,
  15. rolnictwa, leśnictwa i rybactwa śródlądowego,
  16. porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli,
  17. ochrony przeciwpowodziowej, w tym wyposażenia i utrzymania powiatowego magazynu przeciwpowodziowego, przeciwpożarowej i zapobiegania innym nadzwyczajnym zagrożeniom życia i zdrowia ludzi oraz środowiska,
  18. przeciwdziałania bezrobociu oraz aktywizacji lokalnego rynku pracy,
  19. ochrony praw konsumenta,
  20. utrzymania powiatowych obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz obiektów administracyjnych,
  21. obronności,
  22. promocji powiatu,
  23. współpracy z organizacjami pozarządowymi.

Ponadto:

  • Do zadań publicznych powiatu należy również zapewnienie wykonywania określonych w ustawach zadań i kompetencji kierowników powiatowych służb, inspekcji i straży.
  • Ustawy mogą określać inne zadania powiatu.
  • Ustawy mogą określać niektóre sprawy należące do zakresu działania powiatu jako zadania z zakresu administracji rządowej, wykonywane przez powiat.
  • Powiat na uzasadniony wniosek zainteresowanej gminy przekazuje jej zadania z zakresu swojej właściwości na warunkach ustalonych w porozumieniu.
  • Zadania powiatu nie mogą naruszać zakresu działania gmin.
  • Ustawy mogą nakładać na powiat obowiązek wykonywania zadań z zakresu organizacji przygotowań i przeprowadzenia wyborów powszechnych oraz referendów.

Organy powiatu[edytuj | edytuj kod]

Komisje wyłaniane są spośród członków rady powiatu i kontrolują działania władzy wykonawczej. Obligatoryjnie musi istnieć jedna komisja – rewizyjna (do kontroli spraw finansowych), komisje doraźne są powoływane w sytuacjach nagłych. W mieście na prawach powiatu ich zadania wykonują odpowiednio: rada miasta i prezydent miasta oraz komisje stałe i doraźne. Oddzielnym organem administracji jest komisja bezpieczeństwa i porządku (niebędąca komisją rady powiatu), złożona między innymi z przedstawicieli władz samorządowych. Również ona funkcjonuje w mieście na prawach powiatu.

Podejmowanie decyzji w zakresie:

Powiatowa administracja zespolona (art. 33b)[edytuj | edytuj kod]

Powiatową administrację zespoloną (organy podległe staroście) stanowią:

Statystyka (wg stanu na 30 VI 2018)[edytuj | edytuj kod]

  • w statystyce Unii Europejskiej powiaty stanowią regiony NUTS 4.
  • w Polsce jest 314 powiatów oraz 66 miast na prawach powiatu, które są gminami, ale realizują także zadania powiatów. Razem 380.
  • w Polsce jest 335 miast powiatowych, 45 z nich są jednocześnie siedzibami powiatów i miastami na prawach powiatu.
  • największe:
    • największym powiatem pod względem powierzchni jest powiat białostocki (2976,44 km²)
    • największym miastem na prawach powiatu pod względem powierzchni i liczby mieszkańców jest Warszawa (517,24 km² i 1 769 529)
    • największym powiatem ziemskim pod względem liczby mieszkańców jest powiat poznański (385 633)
    • najgęściej zaludnionym powiatem jest powiat pruszkowski (664,31 osób/km²)
    • najgęściej zaludnionym miastem na prawach powiatu są Świętochłowice (3770,5 osób/km²)
  • najmniejsze:
    • najmniejszym powiatem pod względem powierzchni jest powiat bieruńsko-lędziński (158,15 km²)
    • najmniejszym miastem na prawach powiatu pod względem powierzchni jest miasto Świętochłowice (13,31 km²)
    • najmniejszym powiatem pod względem liczby mieszkańców jest powiat sejneński (20 171)
    • najmniejszym miastem na prawach powiatu pod względem liczby mieszkańców jest Sopot (36 328)
    • najrzadziej zaludnionym powiatem jest powiat bieszczadzki (19,20 osób/km²)
  • Wszystkie powiaty w Polsce mają siedzibę w miastach. Ostatnią wsią będącą siedzibą powiatu były Mońki (do 1964 roku).
Liczba powiatów według województw
województwo KP LB LS ŁD MP MZ OP PK PL PM ŚL ŚK WM WP ZP Polska
miasta na prawach powiatu 4 4 4 2 3 3 5 1 4 3 4 19 1 2 4 3 66
powiaty 26 19 20 12 21 19 37 11 21 14 16 17 13 19 31 18 314
powiaty ogółem 30 23 24 14 24 22 42 12 25 17 20 36 14 21 35 21 380


Skróty nazw województw[potrzebny przypis]
dolnośląskie KP kujawsko-pomorskie
LB lubelskie LS lubuskie
ŁD łódzkie MP małopolskie
MZ mazowieckie OP opolskie
PK podkarpackie PL podlaskie
PM pomorskie ŚL śląskie
ŚK świętokrzyskie WM warmińsko-mazurskie
WP wielkopolskie ZP zachodniopomorskie

Nazwy powiatów[edytuj | edytuj kod]

Miasta na prawach powiatu mają nazwy w formie mianownikowej identyczne z nazwami miast, które stanowią. Powiaty mają nazwę przymiotnikową składającą się z członu „powiat” i przymiotnika pochodzącego przeważnie od miasta stanowiącego siedzibę powiatu (np. powiat poznański)[5]. Część przymiotnikowych nazw powiatów została jednak utworzona nieco inaczej:

Dziesięć nazw powiatów powtarza się w różnych województwach, co może prowadzić do nieporozumień – bielski, brzeski, grodziski, krośnieński, nowodworski, opolski, ostrowski, średzki, świdnicki, tomaszowski. Nieformalnie dodaje się wtedy określenie województwa; np. powiat opolski (województwo lubelskie).

Listy powiatów[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Ustawa o samorządzie powiatowym
  2. J. Boć, Powiat, wyd. Kolonia Limited 2001.
  3. P. Chmielnicki, Ustawa o samorządzie powiatowym. Komentarz, LexisNexis 2005.
  4. Miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu.
  5. Ewa Wolnicz-Pawłowska, Maciej Zych: Polski przewodnik toponimiczny dla redaktorów map i innych użytkowników. Warszawa: Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 2010, s. 79. ISBN 978-83-254-0826-8.